Sprawy nieletnich

Na gruncie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich pojęcie nieletniego nie jest rozumiane jednolicie. O tym, czy dana osoba jest nieletnim w rozumieniu ustawy, decyduje jej wiek oraz rodzaj postępowania.

Pojęcie nieletniego obejmuje trzy kategorie osób:

a) w sprawach o demoralizację – nieletnim jest osoba, która ukończyła 10 lat, ale nie jest jeszcze pełnoletnia;

b) w sprawach o czyny karalne – nieletnim jest osoba, która dopuściła się czynu karalnego po ukończeniu 13 lat, ale przed ukończeniem 17 lat;

c) w zakresie wykonywania środków wychowawczych, środka leczniczego lub środka poprawczego – przepisy ustawy stosuje się do osób, wobec których środki te zostały orzeczone, co do zasady nie dłużej niż do ukończenia przez nie 21 lat, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Oznacza to, że nie istnieje jedna granica wieku, która w każdej sytuacji przesądza o uznaniu danej osoby za nieletniego. Przykładowo postępowanie w sprawie o demoralizację może być prowadzone wobec jedenastolatka, natomiast postępowanie w sprawie o czyn karalny – dopiero wobec osoby, która dopuściła się takiego czynu po ukończeniu 13 lat.

Pojęcie „nieletniego” należy przy tym odróżnić od pojęcia „małoletniego”, którym na gruncie prawa cywilnego jest co do zasady osoba, która nie ukończyła 18 lat, oraz od pojęcia „młodocianego” występującego w prawie karnym. Zgodnie z Kodeksem karnym młodocianym jest sprawca, który w chwili popełnienia czynu zabronionego nie ukończył 21 lat, a w czasie orzekania w pierwszej instancji – 24 lat.

Nieletni ma prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy. Może działać w postępowaniu osobiście lub przez obrońcę. Skorzystanie z pomocy obrońcy jest zatem co do zasady prawem nieletniego, a nie obowiązkiem.

Ustawa przewiduje jednak sytuacje, w których udział obrońcy jest konieczny. Jeżeli nieletni nie ma wówczas obrońcy z wyboru, sąd rodzinny wyznacza mu obrońcę z urzędu.

Obrońca z urzędu jest wyznaczany, gdy interesy nieletniego i jego rodziców albo opiekuna pozostają w sprzeczności.

Sąd rodzinny wyznacza nieletniemu obrońcę z urzędu również wtedy, gdy nieletni nie ma obrońcy, a zachodzi jedna z następujących okoliczności:

1) nieletni jest głuchy, niemy lub niewidomy;

2) zachodzi uzasadniona wątpliwość, czy stan zdrowia psychicznego nieletniego pozwala mu na udział w postępowaniu lub prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny;

3) wobec nieletniego zastosowano jeden z określonych w ustawie środków tymczasowych, w szczególności umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, okręgowym ośrodku wychowawczym, zakładzie leczniczym albo schronisku dla nieletnich;

4) zachodzi uzasadnione podejrzenie, że nieletni dopuścił się zbrodni albo jednego z innych poważnych czynów karalnych wskazanych w ustawie;

5) występują inne okoliczności, które sąd rodzinny uzna za utrudniające nieletniemu obronę.

Niezależnie od powyższych przypadków nieletni, jego rodzice albo opiekun mogą wystąpić z wnioskiem o wyznaczenie obrońcy z urzędu. Sąd uwzględni taki wniosek, jeżeli uzna udział obrońcy w sprawie za potrzebny, a nieletni lub jego rodzice albo opiekun nie są w stanie ponieść kosztów obrońcy z wyboru bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny albo przemawiają za tym inne szczególne okoliczności.

Prawo do pomocy obrońcy ma znaczenie już na wczesnym etapie sprawy. Ustawa przewiduje możliwość korzystania z jego pomocy także w sytuacjach wymagających natychmiastowego podjęcia obrony, w szczególności w przypadku zatrzymania nieletniego, jego przesłuchania przez Policję lub zastosowania wobec zatrzymanego nieletniego środka tymczasowego.

Obrońcą nieletniego może być osoba uprawniona do obrony zgodnie z przepisami Prawa o adwokaturze lub ustawy o radcach prawnych. Nieletni może mieć jednocześnie nie więcej niż trzech obrońców, a obrońca może podejmować czynności procesowe wyłącznie na korzyść nieletniego.

Wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego, sąd rodzinny może zastosować przede wszystkim środki wychowawcze, środek leczniczy albo środek poprawczy. W przypadkach określonych w ustawie wobec nieletniego może zostać również orzeczona kara.

Do środków wychowawczych należą:

1) upomnienie;

2) zobowiązanie do określonego postępowania, w szczególności do:

•     naprawienia wyrządzonej szkody w całości albo w części,

•     zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,

•     wykonania prac społecznych,

•     przeproszenia pokrzywdzonego,

•     podjęcia nauki lub pracy,

•     uczestniczenia w odpowiednich zajęciach wychowawczych, terapeutycznych lub szkoleniowych, w tym terapii uzależnień, psychoterapii lub psychoedukacji,

•     powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach,

•     powstrzymania się od kontaktowania z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób,

•     zaprzestania używania substancji psychoaktywnych;

3) ustanowienie nadzoru odpowiedzialnego rodziców albo opiekuna nieletniego;

4) ustanowienie nadzoru organizacji społecznej, w tym organizacji pozarządowej, pracodawcy albo osoby godnej zaufania, udzielających poręczenia za nieletniego;

5) ustanowienie nadzoru kuratora sądowego;

6) skierowanie do ośrodka kuratorskiego albo do organizacji lub instytucji zajmującej się pracą z nieletnimi o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym;

7) orzeczenie zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju;

8) orzeczenie przepadku – w przypadkach określonych w ustawie;

9) umieszczenie w rodzinie zastępczej zawodowej specjalistycznej;

10) umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym;

11) umieszczenie w okręgowym ośrodku wychowawczym.

Oprócz środków wychowawczych sąd rodzinny może zastosować środek leczniczy, polegający na umieszczeniu nieletniego w zakładzie leczniczym udzielającym świadczeń z zakresu opieki psychiatrycznej lub leczenia uzależnień. Środek taki może zostać orzeczony w przypadku stwierdzenia u nieletniego choroby psychicznej, innego zakłócenia czynności psychicznych lub uzależnienia.

Najdalej idącym środkiem przewidzianym w ustawie jest środek poprawczy w postaci umieszczenia nieletniego w zakładzie poprawczym. Możliwość jego zastosowania zależy m.in. od rodzaju popełnionego czynu, stopnia demoralizacji nieletniego, sposobu i okoliczności popełnienia czynu oraz skuteczności lub rokowań związanych ze stosowaniem środków wychowawczych.

Ustawa przewiduje również szczególne przypadki, w których wobec nieletniego może zostać orzeczona kara. Jest to jednak wyjątek – zgodnie z ustawą kara może być orzeczona tylko w przypadkach w niej określonych, jeżeli inne środki nie są w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego.

Obowiązująca ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich nie przewiduje już odrębnego „postępowania opiekuńczo-wychowawczego”, które występowało na gruncie poprzedniej ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich.

Obecnie sprawę nieletniego rozpoznaje sąd rodzinny w ramach postępowania rozpoznawczego. Jeżeli sąd stwierdzi, że nieletni wykazuje przejawy demoralizacji albo dopuścił się czynu karalnego, może zastosować wobec niego środki przewidziane w ustawie.

Sąd powinien przy tym kierować się przede wszystkim dobrem nieletniego, dążąc do osiągnięcia korzystnych zmian w jego osobowości i zachowaniu oraz – w miarę potrzeby – do prawidłowego spełniania przez rodziców lub opiekuna ich obowiązków wobec nieletniego.

Wybierając odpowiedni środek, sąd bierze pod uwagę w szczególności wiek nieletniego, stan jego zdrowia, poziom rozwoju psychicznego i fizycznego, cechy charakteru, sytuację rodzinną, warunki wychowawcze i charakter środowiska, w którym przebywa. Znaczenie mają również przyczyny i stopień demoralizacji, rodzaj czynu zabronionego, sposób i okoliczności jego popełnienia oraz dotychczasowe zachowanie nieletniego.

Sąd może zastosować wobec nieletniego jeden lub więcej środków wychowawczych. Może w szczególności:

1) udzielić nieletniemu upomnienia;

2) zobowiązać go do określonego postępowania, np. naprawienia wyrządzonej szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wykonania prac społecznych, przeproszenia pokrzywdzonego, podjęcia nauki lub pracy, uczestniczenia w zajęciach wychowawczych, terapeutycznych lub szkoleniowych, powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach albo od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami;

3) ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców albo opiekuna;

4) ustanowić nadzór organizacji społecznej, w tym organizacji pozarządowej, pracodawcy albo osoby godnej zaufania, udzielających poręczenia za nieletniego;

5) ustanowić nadzór kuratora sądowego;

6) skierować nieletniego do ośrodka kuratorskiego albo do organizacji lub instytucji zajmującej się pracą z nieletnimi o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym;

7) orzec zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów albo pojazdów określonego rodzaju;

8) orzec przepadek w przypadkach przewidzianych w ustawie;

9) umieścić nieletniego w rodzinie zastępczej zawodowej specjalistycznej;

10) umieścić nieletniego w młodzieżowym ośrodku wychowawczym;

11) umieścić nieletniego w okręgowym ośrodku wychowawczym.

Sąd może zastosować więcej niż jeden środek wychowawczy, jeżeli uzna, że jest to potrzebne dla osiągnięcia celów postępowania.

Rodzaj zastosowanego środka zależy więc nie tylko od tego, jakiego czynu dopuścił się nieletni. Sąd ocenia całokształt jego sytuacji i powinien dobrać takie środki, które będą odpowiednie do indywidualnych okoliczności sprawy.

Obowiązująca ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich nie przewiduje już odrębnego „postępowania poprawczego”. O umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym sąd rodzinny rozstrzyga w ramach postępowania rozpoznawczego.

Umieszczenie w zakładzie poprawczym jest środkiem poprawczym i stanowi jeden z najsurowszych środków, jakie sąd rodzinny może zastosować wobec nieletniego.

Sąd może orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym wobec nieletniego, który dopuścił się czynu karalnego będącego przestępstwem lub przestępstwem skarbowym, jeżeli przemawiają za tym:

·     wysoki stopień demoralizacji nieletniego,

·     rodzaj popełnionego czynu karalnego,

·     sposób i okoliczności jego popełnienia,

w szczególności jeżeli stosowane wcześniej środki wychowawcze okazały się nieskuteczne albo nie rokują resocjalizacji nieletniego.

Ustawa przewiduje ponadto szczególne zasady dotyczące nieletnich, którzy dopuścili się najpoważniejszych przestępstw, wskazanych wprost w ustawie. W takich przypadkach zasadą jest orzeczenie umieszczenia w zakładzie poprawczym. Sąd może jednak w określonych sytuacjach zastosować zamiast niego środek wychowawczy, jeżeli okoliczności sprawy, właściwości i warunki osobiste nieletniego oraz jego postawa i zachowanie uzasadniają przypuszczenie, że środek wychowawczy okaże się skuteczny lub rokuje resocjalizację nieletniego.

O zastosowaniu środka poprawczego sąd rodzinny orzeka postanowieniem po przeprowadzeniu rozprawy.

W określonych przypadkach nieletni musi mieć obrońcę. Obrona jest obowiązkowa między innymi wtedy, gdy nieletni został umieszczony w schronisku dla nieletnich, a także gdy zachodzą inne przewidziane ustawą przesłanki obrony obligatoryjnej.

Orzekając umieszczenie w zakładzie poprawczym, sąd może również warunkowo zawiesić wykonanie tego środka, jeżeli właściwości i warunki osobiste nieletniego, jego sytuacja rodzinna i warunki wychowawcze, a także rodzaj czynu oraz sposób i okoliczności jego popełnienia uzasadniają przypuszczenie, że cele wychowawcze zostaną osiągnięte pomimo niewykonania środka poprawczego. Warunkowe zawieszenie następuje na okres próby do 3 lat, podczas którego wobec nieletniego stosowane są środki wychowawcze

Postępowanie w sprawie nieletniego prowadzi sąd rodzinny. Sąd wszczyna postępowanie, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że nieletni wykazuje przejawy demoralizacji albo dopuścił się czynu karalnego.

W postanowieniu o wszczęciu postępowania sąd określa osobę nieletniego oraz przedmiot postępowania. Postanowienie doręcza się stronom, a także ujawnionemu pokrzywdzonemu, wraz z pouczeniem o przysługujących im prawach.

Celem postępowania jest ustalenie:

1) czy istnieją okoliczności świadczące o demoralizacji nieletniego lub czy nieletni dopuścił się czynu karalnego;

2) czy zachodzi potrzeba zastosowania wobec nieletniego środków przewidzianych w ustawie.

W toku postępowania sąd gromadzi materiał pozwalający zarówno na ustalenie okoliczności samego zdarzenia, jak i poznanie sytuacji nieletniego. Przy rozstrzyganiu sprawy bierze się bowiem pod uwagę między innymi wiek i stan zdrowia nieletniego, poziom jego rozwoju psychicznego i fizycznego, cechy charakteru, sytuację rodzinną, warunki wychowawcze i środowisko, w którym przebywa, a także przyczyny i stopień demoralizacji oraz rodzaj, sposób i okoliczności popełnienia czynu.

W toku postępowania sąd może w szczególności wysłuchać nieletniego oraz jego rodziców albo opiekuna, przesłuchać świadków, dopuścić dowód z opinii biegłych, zlecić przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, a w razie potrzeby zarządzić przeprowadzenie badań nieletniego przez opiniodawczy zespół sądowych specjalistów lub inną właściwą placówkę.

Sąd rodzinny może również skierować sprawę do postępowania mediacyjnego, jeżeli nieletni i pokrzywdzony wyrażą na to zgodę. Mediacja ma charakter dobrowolny i może zmierzać między innymi do naprawienia wyrządzonej szkody lub zadośćuczynienia pokrzywdzonemu.

Po przeprowadzeniu postępowania sąd może zastosować wobec nieletniego odpowiednie środki wychowawcze, środek leczniczy albo środek poprawczy, jeżeli zachodzą przewidziane ustawą przesłanki.

Postępowanie może jednak zostać również umorzone w całości albo w części, jeżeli nie ma podstaw do jego dalszego prowadzenia albo gdy orzeczenie wobec nieletniego środków przewidzianych w ustawie jest niecelowe, w szczególności ze względu na środki orzeczone już w innej sprawie, które sąd uzna za wystarczające.