Kiedy nieletni odpowiada jak dorosły?

Zasadą jest, że na zasadach określonych w Kodeksie karnym odpowiada osoba, która popełniła czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat. Wobec osoby, która dopuściła się czynu karalnego przed ukończeniem 17 lat, co do zasady stosuje się środki przewidziane w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Od tej zasady istnieją jednak wyjątki. W przypadku najpoważniejszych przestępstw nieletni może odpowiadać na zasadach określonych w Kodeksie karnym pomimo nieukończenia 17 lat.

Odpowiedzialność karna nieletniego po ukończeniu 15 lat

Nieletni, który ukończył 15 lat, może odpowiadać na zasadach określonych w Kodeksie karnym, jeżeli dopuścił się jednego z następujących czynów zabronionych:

•     zamachu na życie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (art. 134 k.k.);

•     zabójstwa, w tym jego kwalifikowanych postaci (art. 148 § 1, 2 lub 3 k.k.);

•     spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 § 1 lub 3 k.k.);

•     sprowadzenia zdarzenia zagrażającego życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach (art. 163 § 1 lub 3 k.k.);

•     przejęcia kontroli nad statkiem wodnym lub powietrznym (art. 166 k.k.);

•     spowodowania katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym (art. 173 § 1 lub 3 k.k.);

•     określonych w Kodeksie karnym najpoważniejszych przestępstw zgwałcenia (art. 197 § 1, 3, 4 lub 5 k.k.);

•     czynnej napaści na funkcjonariusza publicznego, której następstwem jest ciężki uszczerbek na zdrowiu funkcjonariusza lub osoby przybranej mu do pomocy (art. 223 § 2 k.k.);

•     wzięcia lub przetrzymywania zakładnika (art. 252 § 1 lub 2 k.k.);

•     rozboju (art. 280 k.k.).

Samo popełnienie jednego z wymienionych czynów nie oznacza jeszcze automatycznie, że nieletni będzie odpowiadał jak osoba dorosła.

Sąd musi bowiem uznać, że przemawiają za tym okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy oraz jego właściwości i warunki osobiste. Szczególne znaczenie może mieć również to, czy stosowane wcześniej wobec nieletniego środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne.

Czy jak dorosły może odpowiadać także 14-latek?

Tak. Kodeks karny przewiduje obecnie szczególny wyjątek dotyczący nieletniego, który ukończył 14 lat, ale nie ukończył 15 lat.

Taki nieletni może odpowiadać na zasadach Kodeksu karnego wyłącznie w razie dopuszczenia się zabójstwa kwalifikowanego określonego w art. 148 § 2 lub 3 k.k.

Również w tym przypadku odpowiedzialność karna nie następuje automatycznie. Muszą za nią przemawiać okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy oraz jego właściwości i warunki osobiste. Ponadto musi zachodzić uzasadnione przypuszczenie, że zastosowanie środków wychowawczych lub poprawczych nie będzie w stanie zapewnić resocjalizacji nieletniego.

Jaka kara może zostać wymierzona nieletniemu?

W przypadku nieletniego, który odpowiada na zasadach Kodeksu karnego po ukończeniu 15 lat, orzeczona kara co do zasady nie może przekroczyć dwóch trzecich górnej granicy ustawowego zagrożenia przewidzianego za przypisane mu przestępstwo, jeżeli przestępstwo to nie jest zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności.

Zarówno wobec nieletniego odpowiadającego na zasadach Kodeksu karnego po ukończeniu 15 lat, jak i w szczególnym przypadku odpowiedzialności po ukończeniu 14 lat, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary.

Ponadto wobec sprawcy, który w czasie popełnienia przestępstwa nie ukończył 18 lat, nie można orzec kary dożywotniego pozbawienia wolności.

Odpowiedzialność nieletniego na zasadach Kodeksu karnego ma zatem charakter wyjątkowy. Sam wiek nieletniego i kwalifikacja prawna czynu nie przesądzają jeszcze o tym, że będzie on odpowiadał jak osoba dorosła – konieczna jest również ocena przesłanek odnoszących się do konkretnego sprawcy i okoliczności konkretnej spra