Jakie mam prawa przed sądem dla nieletnich?

Bez względu na to, czy jesteś rodzicem dziecka, którego sprawa toczy się przed sądem rodzinnym, czy też jesteś nieletnim, wobec którego prowadzone jest postępowanie, warto wiedzieć, jakie prawa przysługują Ci w toku sprawy.

Nieletni i jego rodzice są stronami postępowania

Zgodnie z ustawą o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich stronami postępowania są:

•     nieletni;

•     rodzice albo ten z rodziców, pod którego stałą pieczą nieletni faktycznie pozostaje, albo opiekun nieletniego;

•     prokurator.

Rodzice lub opiekun mają zatem własny status strony postępowania, niezależny od statusu samego nieletniego. Oznacza to, że mogą korzystać z przysługujących stronie uprawnień procesowych we własnym imieniu.

Pamiętaj! Nieletni jest stroną postępowania i przysługują mu własne prawa procesowe. Jego interes nie zawsze musi być tożsamy z interesem rodziców lub opiekuna.

Nieletni ma prawo do obrony

Nieletni może działać w postępowaniu osobiście lub przez obrońcę.

Prawo do obrony obejmuje w szczególności prawo do korzystania z pomocy obrońcy, składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania, ale również prawo do odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania.

Nieletni ma także prawo do bezpłatnej pomocy tłumacza, jeżeli nie włada w wystarczającym stopniu językiem polskim, oraz do pomocy tłumacza języka migowego w przypadkach określonych w ustawie.

O tych prawach nieletni powinien zostać pouczony najpóźniej przed pierwszym przesłuchaniem lub wysłuchaniem. Brak pouczenia albo błędne pouczenie nie może powodować dla nieletniego negatywnych konsekwencji.

Nieletni ma prawo korzystać z pomocy obrońcy

Nieletni ma prawo ustanowić obrońcę. W niektórych przypadkach udział obrońcy jest obowiązkowy.

Jeżeli interesy nieletniego i jego rodziców albo opiekuna pozostają w sprzeczności, a nieletni nie ma obrońcy, sąd rodzinny wyznacza mu obrońcę z urzędu.

Obrońca z urzędu jest wyznaczany również w innych przypadkach określonych w ustawie, między innymi w razie określonych niepełnosprawności nieletniego, wątpliwości dotyczących jego zdolności do samodzielnego i rozsądnego prowadzenia obrony, zastosowania niektórych środków tymczasowych lub podejrzenia popełnienia określonych poważnych czynów zabronionych.

Nieletni lub jego rodzice albo opiekun mogą również wystąpić o wyznaczenie obrońcy z urzędu, jeżeli spełnione są przesłanki przewidziane w ustawie.

Masz prawo zapoznać się z aktami sprawy

Strony, ich pełnomocnicy oraz obrońca nieletniego mają prawo przeglądać akta sprawy oraz sporządzać lub otrzymywać z nich odpisy, kopie i wyciągi.

Prawo nieletniego do wglądu do akt podlega jednak pewnym ograniczeniom. Nieletni nie ma dostępu do sprawozdań z wywiadów środowiskowych oraz opinii o nim. Sąd może również ograniczyć mu dostęp do określonej części akt, jeżeli przemawiają za tym względy wychowawcze.

Na odmowę przeglądania akt sprawy lub sporządzania albo otrzymywania z nich odpisów, kopii lub wyciągów stronie przysługuje zażalenie.

Możesz składać wnioski dowodowe

Jako strona postępowania możesz aktywnie uczestniczyć w sprawie, w tym składać wnioski dowodowe.

W zależności od okoliczności sprawy może chodzić np. o przesłuchanie określonych świadków, uzyskanie dokumentów, przeprowadzenie opinii biegłego albo innych dowodów mających znaczenie dla oceny zachowania nieletniego, okoliczności zarzucanego mu czynu, jego sytuacji rodzinnej, wychowawczej lub zdrowotnej.

Postępowanie przed sądem rodzinnym nie musi zatem ograniczać się do biernego oczekiwania na dowody zgromadzone przez sąd lub Policję.

Nieletni ma szczególne prawa podczas przesłuchania

Wysłuchanie i przesłuchanie nieletniego powinno odbywać się w warunkach zapewniających mu swobodę wypowiedzi. Należy w szczególności unikać wielokrotnego przesłuchiwania lub wysłuchiwania nieletniego co do tych samych okoliczności, jeżeli zostały one już ustalone i nie budzą wątpliwości.

Jeżeli nieletniego przesłuchuje Policja, czynność ta odbywa się w obecności co najmniej jednego z rodziców, któremu przysługuje władza rodzicielska, opiekuna albo obrońcy nieletniego.

Jeżeli zapewnienie obecności takiej osoby jest niemożliwe, ustawa przewiduje udział innej osoby, np. wskazanej przez nieletniego osoby najbliższej lub krewnego, przedstawiciela szkoły, asystenta rodziny albo przedstawiciela odpowiedniej organizacji społecznej.

Masz prawo zaskarżać określone orzeczenia i czynności

Stronom przysługują środki odwoławcze przewidziane w ustawie. Można zaskarżyć między innymi określone postanowienia dotyczące środków tymczasowych, odmowy wyznaczenia obrońcy z urzędu czy odmowy dostępu do akt.

Ustawa przewiduje ponadto ogólną zasadę, zgodnie z którą stronom i innym osobom przysługuje zażalenie na czynności naruszające ich prawa.

Od postanowienia sądu rodzinnego kończącego postępowanie co do istoty sprawy stronom przysługuje również środek odwoławczy na zasadach określonych w ustawie.

Sąd zawiadomi Cię o terminie rozprawy

O terminie rozprawy zawiadamia się strony, obrońcę nieletniego, pokrzywdzonego oraz pełnomocników.

Co do zasady niestawiennictwo prawidłowo zawiadomionej osoby nie wstrzymuje rozpoznania sprawy, chyba że sąd rodzinny postanowi inaczej. Ustawa przewiduje jednak szczególne zasady dotyczące obecności nieletniego oraz obowiązkowego udziału obrońcy.

Rozprawa co do zasady nie jest jawna

Postępowanie w sprawach nieletnich ma szczególny charakter, dlatego rozprawa co do zasady odbywa się z wyłączeniem jawności.

Ustawa dopuszcza jawną rozprawę, jeżeli jest to uzasadnione względami wychowawczymi.

Znajomość praw przysługujących nieletniemu i jego rodzicom pozwala aktywnie uczestniczyć w postępowaniu – zapoznać się z materiałem sprawy, przedstawiać własne dowody i argumenty, korzystać z pomocy obrońcy oraz zaskarżać rozstrzygnięcia i czynności naruszające przysługujące prawa.