Zachowek

Zdarza się, że spadkodawca pomija w testamencie najbliższych członków rodziny i przekazuje cały majątek jednej osobie, dalszym krewnym lub osobom spoza rodziny. Nie zawsze oznacza to jednak, że pominięci bliscy zostają całkowicie pozbawieni praw majątkowych.

Polskie prawo przewiduje instytucję zachowku, której celem jest ochrona interesów określonych członków najbliższej rodziny spadkodawcy.

Co to jest zachowek?

Zachowek to co do zasady roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniężnej, przysługujące osobie uprawnionej, która nie otrzymała należnej jej wartości majątkowej w związku ze śmiercią spadkodawcy.

Prawo do zachowku może powstać nie tylko wtedy, gdy najbliższa rodzina została pominięta w testamencie, ale również w sytuacji, gdy spadkodawca jeszcze za życia przekazał znaczną część majątku w drodze darowizn.

Kto jest uprawniony do zachowku?

Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego do zachowku mogą być uprawnieni:

Zstępni spadkodawcy – w szczególności dzieci, a w odpowiednich sytuacjach również wnuki i dalsi zstępni.

Małżonek spadkodawcy.

Rodzice spadkodawcy – jeżeli w konkretnych okolicznościach byliby powołani do dziedziczenia ustawowego.

Podstawowym warunkiem jest to, aby dana osoba należała do kręgu spadkobierców, którzy dziedziczyliby po zmarłym na podstawie ustawy.

Nie oznacza to zatem, że każdy członek rodziny ma prawo do zachowku. Uprawnienie to nie przysługuje przykładowo rodzeństwu spadkodawcy wyłącznie z racji pokrewieństwa.

Przykład: Jeżeli zmarły pozostawił żonę i dwoje dzieci, ale w testamencie powołał do całego spadku wyłącznie jednego syna, żona i drugie dziecko mogą być uprawnieni do żądania zachowku.

Ile wynosi zachowek?

Wysokość zachowku zależy przede wszystkim od udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.

Co do zasady zachowek wynosi:

1/2 wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym;

2/3 wartości tego udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym spadkodawcy.

Nie oznacza to, że zachowek zawsze stanowi połowę wartości całego majątku pozostawionego przez zmarłego.

Przykład – jak obliczyć zachowek?

Spadkodawca pozostawił dwoje pełnoletnich, zdolnych do pracy dzieci. Cały majątek zapisał w testamencie jednemu z nich.

Przyjmijmy, że wartość spadku stanowiąca podstawę obliczenia zachowku wynosi 400 000 zł, a w sprawie nie występują darowizny ani inne okoliczności wpływające na rozliczenie.

Gdyby nie było testamentu, każde dziecko odziedziczyłoby połowę spadku, czyli 200 000 zł.

Zachowek pominiętego dziecka wynosi zatem:

400 000 zł × 1/2 udziału ustawowego × 1/2 = 100 000 zł.

W tym przykładzie pominięte dziecko może żądać zapłaty 100 000 zł.

W rzeczywistych sprawach obliczenie zachowku bywa bardziej skomplikowane. Konieczne może być uwzględnienie długów spadkowych, darowizn dokonanych za życia spadkodawcy, zapisów windykacyjnych oraz innych ustawowo określonych przysporzeń.

Czy otrzymana darowizna wyłącza prawo do zachowku?

Nie zawsze.

Jeżeli osoba uprawniona do zachowku otrzymała od spadkodawcy darowiznę, została powołana do części spadku lub uzyskała inne przysporzenie podlegające zaliczeniu na zachowek, jego wartość może zostać uwzględniona przy obliczaniu należnej kwoty.

Jeżeli wartość otrzymanych przysporzeń jest niższa od należnego zachowku, uprawniony może dochodzić uzupełnienia zachowku.

Przykładowo, jeżeli należny zachowek wynosi 100 000 zł, a uprawniony otrzymał wcześniej darowiznę podlegającą zaliczeniu o wartości 40 000 zł, roszczenie może wynosić 60 000 zł.

Nie każda darowizna jest jednak uwzględniana na takich samych zasadach. Znaczenie mają między innymi osoba obdarowana, czas dokonania darowizny i jej charakter.

Od kogo można żądać zapłaty zachowku?

Roszczenie o zachowek kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom zobowiązanym do jego zaspokojenia.

W określonych sytuacjach odpowiedzialność mogą ponosić również inne osoby, w szczególności:

• osoby, które otrzymały od spadkodawcy zapis windykacyjny;

• osoby obdarowane przez spadkodawcę;

• fundacja rodzinna lub osoby, które otrzymały określone świadczenia albo mienie związane z fundacją rodzinną.

Odpowiedzialność poszczególnych osób podlega odrębnym zasadom i ograniczeniom. Dlatego przed skierowaniem żądania zapłaty należy ustalić nie tylko wysokość zachowku, lecz także właściwą osobę zobowiązaną.

Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?

Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego podstawowy termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosi pięć lat.

Początek biegu tego terminu zależy jednak od rodzaju roszczenia.

W przypadku roszczenia o zachowek dochodzonego od spadkobiercy na podstawie testamentu termin wynosi co do zasady pięć lat od ogłoszenia testamentu.

Natomiast roszczenia o uzupełnienie zachowku kierowane przeciwko osobom, które otrzymały określone darowizny lub zapisy windykacyjne, przedawniają się co do zasady po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.

W sprawach dziedziczenia ustawowego oraz w niektórych innych sytuacjach ustalenie początku biegu przedawnienia wymaga uwzględnienia okoliczności sprawy i orzecznictwa.

Nie warto odkładać dochodzenia zachowku na ostatnią chwilę. Samo skierowanie wezwania do zapłaty nie musi wystarczyć do przerwania biegu przedawnienia.

Czy można pozbawić członka rodziny prawa do zachowku?

Tak, ale wyłącznie w przypadkach przewidzianych przez prawo.

Spadkodawca może pozbawić uprawnionego prawa do zachowku poprzez wydziedziczenie dokonane w testamencie.

Zgodnie z art. 1008 Kodeksu cywilnego wydziedziczenie jest dopuszczalne, jeżeli uprawniony:

1. Wbrew woli spadkodawcy uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

2. Dopuścił się względem spadkodawcy lub jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci.

3. Uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu.

Samo stwierdzenie w testamencie, że spadkodawca nie chce, aby określony członek rodziny cokolwiek otrzymał, nie jest wystarczające do skutecznego pozbawienia go prawa do zachowku.

Co istotne, spadkodawca nie może skutecznie wydziedziczyć uprawnionego, jeżeli mu przebaczył.

Czy wydziedziczenie dziecka pozbawia zachowku wnuki?

Nie.

Zgodnie z art. 1011 Kodeksu cywilnego zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Oznacza to, że wydziedziczenie syna lub córki nie musi pozbawiać prawa do zachowku ich dzieci, czyli wnuków spadkodawcy.

Jest to istotna okoliczność, którą należy uwzględnić zarówno przy sporządzaniu testamentu, jak i przy analizie roszczeń o zachowek.

Czy zachowek można rozłożyć na raty lub obniżyć?

Tak. Przepisy przewidują możliwość uwzględnienia sytuacji osobistej i majątkowej zarówno osoby uprawnionej do zachowku, jak i osoby zobowiązanej do jego zapłaty.

Zgodnie z art. 997¹ Kodeksu cywilnego zobowiązany może żądać:

• odroczenia terminu płatności zachowku;

• rozłożenia należności na raty;

• w wyjątkowych przypadkach – obniżenia zachowku.

Nie następuje to jednak automatycznie. Konieczne jest wykazanie okoliczności uzasadniających zastosowanie odpowiedniego rozwiązania.

Może to mieć szczególne znaczenie wtedy, gdy głównym składnikiem odziedziczonego majątku jest nieruchomość, a zobowiązany nie dysponuje środkami pozwalającymi na jednorazową zapłatę znacznej kwoty.

Czy sprawa o zachowek zawsze musi trafić do sądu?

Nie. Spór dotyczący zachowku może zostać rozwiązany również w drodze porozumienia.

W wielu przypadkach warto rozpocząć od ustalenia wartości należnego zachowku i skierowania do osoby zobowiązanej odpowiedniego wezwania do zapłaty.

Jeżeli strony osiągną porozumienie, mogą zawrzeć ugodę określającą wysokość świadczenia, termin jego zapłaty lub zasady spłaty w ratach.

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, dochodzenie zachowku może wymagać wniesienia pozwu do sądu.

Pomoc adwokata w sprawach o zachowek

Sprawy o zachowek często wymagają nie tylko znajomości przepisów dotyczących dziedziczenia, ale również prawidłowego ustalenia wartości majątku, rozliczenia darowizn i oceny sytuacji rodzinnej spadkodawcy.

W naszej Kancelarii pomagamy zarówno osobom dochodzącym zapłaty zachowku, jak i spadkobiercom oraz innym osobom, przeciwko którym takie roszczenia zostały skierowane.

Pomoc prawna obejmuje między innymi analizę uprawnienia do zachowku, ustalenie wysokości roszczenia, prowadzenie negocjacji oraz reprezentację w postępowaniu sądowym.

Jeżeli mają Państwo wątpliwości dotyczące prawa do zachowku, jego wysokości lub terminu przedawnienia, zapraszamy do kontaktu z Kancelarią.